روز بین‌المللی قربانیان ناپدیدشدگی اجباری؛ تعریف و ابعاد آن در کردستان ایران

 به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو، ۳۰ آگوست هر سال، به عنوان روز بین‌المللی قربانیان ناپدیدشدگی اجباری گرامی داشته می‌شود. این روز یادآور رنج هزاران خانواده است که عزیزانشان به طور ناگهانی و بدون اطلاع قبلی ناپدید شده‌اند و هیچ اطلاعی از سرنوشتشان در دسترس نیست. ناپدیدشدگی اجباری نه تنها یک اقدام علیه فرد است، بلکه جامعه و ارزش‌های انسانی را نیز هدف قرار می‌دهد.

کردستان ایران نمونه‌ای بارز از این بحران است؛ جایی که افراد توسط گروه‌های مسلح شبه‌نظامی ربوده شده و خانواده‌ها در بلاتکلیفی و رنج مداوم به سر می‌برند.

علاوه بر تأثیر مستقیم بر قربانیان، ناپدیدشدگی اجباری باعث ایجاد بحران روانی، فقدان عدالت و تقویت فضای ترس و بی‌اعتمادی به نظام‌های قضایی و حکومتی و مشکلات اجتماعی و اقتصادی گسترده در میان خانواده‌ها و جامعه می‌شود. به همین دلیل، تلاش‌های بین‌المللی برای پیشگیری و مقابله با ناپدیدشدگی اجباری اهمیت ویژه‌ای یافته‌اند و کنوانسیون بین‌المللی حفاظت از همه افراد در برابر ناپدیدشدگی اجباری و کمیته‌های نظارتی سازمان ملل، چارچوب‌های قانونی و اجرایی مهمی را ارائه کرده‌اند.

سازمان ملل متحد ناپدیدشدگی اجباری را چنین تعریف می‌کند: «بازداشت، بازجویی، ربودن یا هر اقدام مشابه علیه فردی که توسط دولت یا گروه‌هایی که با رضایت یا همکاری دولت عمل می‌کنند صورت می‌گیرد، به گونه‌ای که فرد از آن پس از نظر قانونی نامرئی باشد و خانواده یا جامعه از سرنوشت او مطلع نشود». در کردستان ایران، این پدیده عمدتاً توسط گروه‌های شبه‌نظامی کُرد مانند پژاک/پ. ک. ک، پاک، دموکرات و کومله مشاهده شده است. ناپدیدشدگی‌ها به شکل‌های زیر رخ می‌دهد:

کودک‌سربازی و جذب افراد زیر ۱۸ سال: بسیاری از نوجوانان بدون اطلاع خانواده یا با وعده آموزش و آینده بهتر به گروه‌ها جذب می‌شوند. با قطعیت می‌توان گفت بیشترین قربانیان این پدیده شوم در گروه‌های مسلح، افراد زیر سن قانونی و نوجوانان بودند. شرایط اردوگاه‌ها و آموزش‌ها شبیه زندان بوده و خانواده‌ها هیچ اطلاع دقیقی از وضعیت آنان نداشتند. بزرگسالان با وعده پناهندگی، کار یا آموزش: وعده‌های غیرواقعی و فریبکارانه باعث جذب افراد می‌شود و بعداً آنان در اردوگاه‌ها با شرایط سخت و محدودیت مواجه می‌شوند.

با استناد به پرونده‌های جمع‌آوری شده توسط دیدبان حقوق بشر کردستان ایران، قربانیان ناپدیدشدگی اجباری در کردستان ایران به چهار گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

پژاک / پ. ک. ک. نمونه‌ها: امید حسینی، بهمن زارع، پویا تابعی، فرزنده مظلومی، یاسر محمودی، یوسف آلاوه، یاسین قورویی، هیمن زادهش، هدایت رسولی، هادی امینی، نیان درویشی، نعمت آقابرایی، ناصر مجیدپور، میلاد یوسفی، میلاد امینی، میثم محمدزاده، مهران کیکانی، مهران امانی، معتصم حسینی، مژده غلامی، محمدحسین شهبازی، محمد یوسفی، محمد نوید دوستی، محمد محمدی، محمد امینی، محمد امین غلامی، محمد امین امیری، محسن عارف‌زاده، مبشر کریم‌پور، لیلا مجرب، لقمان نقدی، کوثر محمودی، کمال ممندی، کمال فیروزی و غیره. لازم به ذکر است بسیاری از این افراد نوجوان یا جوانان زیر ۱۸ سال بوده‌اند که تجربه کودک‌سربازی و بلاتکلیفی طولانی‌مدت را داشتند. یاسین قورویی، هدایت رسولی، معتصم حسینی و مژده غلامی نمونه‌هایی از این افراد هستند.

پاک. نمونه‌ها: ادریس رحیم‌زاده، اژین امینی، الناز عالیانی، بهاالدین ویسی، رضا عزیززاده، رضا قاضی‌خانی، عزت شاکرمی، کژال علیپور، معصومه سهیلی‌زاد، مهدی خاصی، اسعد افروزی، بهروز صفریان، پرویز محمدی، خرامان امجدی، رضا قاضی‌خانی، سامان سبحانی، فریبا پیری، علی رشیدزاده، مبین عزیزنژاد، محمد شادس، مریم احمدی.

برخی از این قربانیان با وعده کار یا مهاجرت به اروپا جذب شده و پس از مدتی تحت فشار و شکنجه قرار گرفته‌اند. اژین امینی و کژال علیپور  نمونه بارز کودک‌سربازی و ناپدیدشدگی اجباری هستند.

دموکرات. نمونه‌ها: آریا صالحی، اسرین کاظمی، دیاکو محمدزاده، سارینا مرادخانی، سمیرا صوفی، سینا مفاخری، صلاح حیدری، فرسیب پیری، فریده برزکار، کامیار ولی‌زاده، مائده اصلانی، محمد براخاصی، محمد صادقی، مژده فرامرزی، مصلح فیضی، معین صمدی، ناسکه ابراهیم‌زاده، هیاس مردای. این لیست همچنین شامل کودک‌سربازان، زنان و بزرگسالانی است که تحت فشار و تهدید برای ماندن در گروه یا همکاری با آنها قرار گرفتند. مثال: سارینا مرادخانی و سمیرا صوفی.

کومله. نمونه‌ها: آرمان مردانی، آریان اسماعیلی، پرستو منبری، پریا سروری، پویا محرمی، پیشرو محمدی، جواد عظیمی، چیمن رسولی کردستانی، دانا پشاآبادی، دانیال عبدالقادر زاده، دانیال وحدانی، رنگین محمدپناه، زهره صالحی‌مقدم، ساریه قادری، سیروان دوره، شایان فتاحی، شعیب ارشدی، شهریار خورمهر، شهریار مطاعی، شیدا شکراله‌نژاد، فردین خاصی، کاظم مطاعی، کامبیز منوچهری، کاوه هدایتی، کوهسار دهقان، کیمیا شانازی دالو، گونا صالحی، محمد براخاصی، میلاد آهنی، ناسکه ابراهیم‌زاده، نوید اسدی، هلیا عبداللهی.

ناپدیدشدگی اجباری افراد، به ویژه فرزندان و نزدیکان، برای خانواده‌ها یک بحران روانی عمیق ایجاد می‌کند. خانواده‌ها در بلاتکلیفی مطلق هستند و نمی‌دانند عزیزشان زنده است یا خیر، کجاست و تحت چه شرایطی قرار دارد. این بلاتکلیفی منجر به اختلالات اضطرابی، افسردگی و احساس گناه مداوم می‌شود. بسیاری از والدین قربانیان از مشکلات جسمانی ناشی از استرس شدید رنج می‌برند، مانند فشار خون بالا، اختلالات خواب و بیماری‌های روان‌تنی.

با ناپدید شدن سرپرست یا فرد نان‌آور خانواده، بسیاری از خانواده‌ها با مشکلات اقتصادی جدی مواجه می‌شوند. این فشار مالی باعث کاهش دسترسی به آموزش، درمان و خدمات پایه می‌شود. علاوه بر آن، فشار روانی ناشی از نگرانی دائمی و ترس از گروه‌های مسلح باعث انزوای اجتماعی می‌شود. خانواده‌ها اغلب از جامعه و همسایگان فاصله می‌گیرند تا از خطرات احتمالی دور بمانند.

مساله ناپدیدشدگی اجباری در کردستان ایران باعث شده است که خانواده‌ها اعتماد خود را به دستگاه‌های قانونی و حکومتی از دست بدهند. فقدان پاسخگویی و پیگیری قانونی، احساس بی‌عدالتی و سرخوردگی اجتماعی را تشدید می‌کند. بسیاری از خانواده‌ها حتی از درخواست کمک حقوقی یا گزارش به پلیس خودداری می‌کنند، چرا که می‌دانند هیچ نتیجه ملموسی حاصل نخواهد شد.

کودکانی که توسط گروه‌های مسلح جذب می‌شوند، از خانواده و محیط امن خود جدا شده و در معرض آموزش‌های نظامی، خشونت و محدودیت‌های شدید قرار می‌گیرند. این تجربه باعث ایجاد اختلالات روانی، مشکلات تحصیلی، از دست رفتن مهارت‌های اجتماعی و در بسیاری موارد آسیب فیزیکی می‌شود. نمونه‌ها: معین صمدی، هلیا عبداللهی و کژال علیپور، کودکان زیر ۱۸ سال، مجبور به فعالیت‌های نظامی و سخت کار فیزیکی شدند، تجربه‌ای که سال‌ها اثرات روانی و اجتماعی بر آینده آنها گذاشت.

گروه‌ها با جذب اجباری نوجوانان و بزرگسالان، کمبود نیرو برای فعالیت‌های نظامی و اداری خود را جبران می‌کنند. این روند باعث می‌شود افراد بسیاری که هیچ آگاهی یا علاقه‌ای به فعالیت نظامی ندارند، به زور یا وعده‌های دروغین وارد اردوگاه‌ها شوند.

دیدبان حقوق بشر کردستان ایران از سازمان ملل متحد و سایر نهاد‌های بین‌المللی حقوق بشری درخواست می‌کند تا وضعیت تمامی قربانیان ناپدیدشدگی اجباری در کردستان ایران را پیگیری کنند و حقوق خانواده‌ها در روند پیگیری و شفاف‌سازی سرنوشت ناپدیدشدگان رعایت شود.

منبع: دیدبان حقوق بشر کردستان ایران